प्रकाशचन्द्र मिश्र – जौलजिबी मेला दार्चुला–पिथौरागढ क्षेत्रको सर्वाधिक पुरानो, सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध र आर्थिक दृष्टिले अत्यन्त प्रभावशाली व्यापारिक मिलनस्थल हो।
नेपालको दार्चुला (महाकाली) र भारतको पिथौरागढ (उत्तराखण्ड) सिमानामा रहेको जौलजिबी दुई नदी काली (महाकाली) र गोरी गंगाको संगमस्थलमा अवस्थित छ, जसले यसलाई स्वाभाविक रूपमा व्यापार, आवागमन तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानको केन्द्र बनाएको छ।
जौलजीवी मेला हिमालय क्षेत्रको सबैभन्दा पुरानो र महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मेलाहरूमध्ये एक हो। यो मेला प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल पूर्णिमा (नोभेम्बर–डिसेम्बर) मा १२–१५ दिनसम्म चल्छ। तर यो केवल धार्मिक मेला मात्र होइन, यो तिब्बत–नेपाल–भारतको उत्तरी सीमाना जोड्ने प्राचीन “नून–अन्न–ऊन–घोडा” व्यापारको जीवित साक्षी हो।
यस मेलासँग जोडिएको एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक पक्ष हो — जुम्लाका घोडाहरूको व्यापार, जसले हिमाली अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक सम्बन्ध र पारस्परिक सहकार्यको कहालीलाग्दो तर गर्विलो इतिहास बोकेको छ।

जुम्लाका घोडा र तिब्बती व्यापारको केन्द्रबिन्दु

जुम्ला (कर्णाली अञ्चलको उच्च हिमाली भूभाग) नेपालका सबैभन्दा उत्कृष्ट घोडा प्रजनन हुने क्षेत्र मानिन्छ। यहाँको “जुम्ली घोडा” (Jumli Horse) सानो कद, बलियो खुट्टा, उच्च हिमाली भूगोलमा पनि सहजै हिँड्न सक्ने र अत्यधिक सहनशीलताका कारण विश्वप्रसिद्ध थियो। यी घोडालाई तिब्बतमा “ल्होपा घोडा” (दक्षिणबाट आएको घोडा) भनिन्थ्यो। प्राचीन तथा मध्यकालीन समयमा (लिच्छिवि कालदेखि मल्ल कालसम्म र पछि राणाकालसम्म) जुम्लाबाट वार्षिक रूपमा हजारौँ घोडा तिब्बततर्फ निकासी हुन्थे। तिब्बतका लामा, व्यापारी, सैनिक र सामान्य मानिसहरू यी घोडाको ठूलो माग गर्थे किनभने तिब्बती खच्चड र याकभन्दा जुम्ली घोडा छिटो र उच्च उकाली–ओरालीमा पनि भरपर्दो हुन्थे।

व्यापारिक मार्ग र जौलजीवीको भूमिका
१. मुख्य मार्गहरू

• जुम्ला → चैनपुर (बाजुरा) → दहकोट → उरै भञ्ज्याङ (४,५०० मि.) → ताक्लाकोट (तिब्बत)
• जुम्ला → दुनाई (डोल्पा) → तिन्जे → कैलाश क्षेत्र
• जुम्ला → हुम्ला → हिल्सा → पुरांग (तिब्बत)

जौलजीवीको विशेष महत्त्व
महाकाली नदीको किनारमा पर्ने जौलजीवी तिब्बतबाट आउने व्यापारीहरूको “अन्तिम ठूलो बिसौनी” र “वस्तु साटासाट केन्द्र” थियो। तिब्बतबाट नून, ऊन, बोक्सो, चिराइतो, हिमालयन जडिबुटी, कस्तुरी, सुन आउँथ्यो भने नेपाल–तराई–भारततर्फबाट अन्न, कपडा, सुर्ती, मसला, फलामका भाँडाकुँडा, घोडा, खच्चड, बाख्रा आदि जान्थे। जौलजीवीमा सबैभन्दा ठूलो आकर्षण हुन्थे – जुम्ला र हुम्लाका सयौँ घोडा। तिब्बती व्यापारीहरू (खाम्पा र ल्हासाका ठूला व्यापारी) यही मेलामा आएर घोडा किन्थे र आफ्नो नून–ऊन बोकेर फर्किन्थे।

१. जौलजिबी मेलामा घोडा व्यापारको ऐतिहासिकता
जौलजिबी मेला शताब्दीयौं देखिको परम्परा हो, जसको शुरूआत प्राचीन हिमाली व्यापार मार्गसँग जोडिएको छ।
ऐतिहासिक प्रमाण र उल्लेखहरू

• लिच्छिवि अभिलेखहरूमा पनि “अश्व व्यापार” को उल्लेख छ (विशेषगरी कर्णाली क्षेत्रबाट)।
• १३औँ–१४औँ शताब्दीमा कर्णालीका मल्ल राजाहरूले तिब्बतसँग घोडा व्यापारबाट ठूलो राजस्व उठाउने गर्थे।
• १७९२ मा गोर्खा–तिब्बत युद्ध (नेपाल–चीन युद्ध) मा पनि जुम्लाका घोडाहरूले नेपाली सेनालाई ठूलो सहयोग गरेका थिए।
• बेलायती रेजिडेन्ट ब्रायन हड्सन (१९१०–२० को दशक) ले आफ्नो प्रतिवेदनमा लेखेका छन्– “Jumla horses are the finest mountain ponies in the world and the primary item of export to Tibet.”
• १९५० को दशकसम्म पनि जौलजीवी मेलामा ५,०००–१०,००० घोडा–खच्चडको कारोबार हुन्थे (भारतीय सेना र तिब्बती व्यापारीबीच)।
  १९६० पछिको परिवर्तन
  १९५९–६० मा चीनले तिब्बत पूर्ण कब्जा गरेपछि सीमा बन्द भयो। तिब्बतसँगको परम्परागत घोडा–नून व्यापार लगभग समाप्त भयो। त्यसपछि जौलजीवी मेला धार्मिक–सांस्कृतिक मात्र रह्यो, घोडाको ठूलो व्यापार हरायो। तर आज पनि मेलामा जुम्ला, हुम्ला, मुगु, बाजुराका सयौँ घोडा ल्याउने परम्परा कायम छ, जसले पुरानो गौरवको झल्को दिन्छ।
  यसको विकासमा निम्न कारणहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्:

हिमाली व्यापार मार्गहरूको संजाल

• तिब्बत–हुम्ला–जुम्ला–दार्चुला हुँदै भारत जाने पुराना ‘नुन–अन्न–ऊन–घोडा’ व्यापार मार्गहरू यहाँ जम्मा हुन्थे।
• यो मार्ग मध्य–हिमालय, कर्णाली र कुमाउँ क्षेत्रका व्यापारीहरूका लागि प्रमुख व्यापारिक केन्द्र थियो।

द्विपक्षीय सांस्कृतिक सम्बन्ध

• नेपाल–भारत सीमा खुला भएको कारण समुदायगत विश्वास, वैवाहिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक र धार्मिक आदानप्रदानले मेलालाई स्थायी बनाएको छ।
• नेपाली र भारतीय व्यापारी, रङ–शौका समुदाय तथा पहाडी किसान सबै यसको मुख्य सहभागी थिए।

कृषि, पशुपालन र ह्याँकिङ प्रणाली

• पुराना व्यापारीहरू (रङ/शौका) र तिब्बती हुँण ले हिँड्ने लामो यात्राका लागि जौलजिबी महत्त्वपूर्ण विश्राम–व्यापार केन्द्र थियो।
• उनीहरू तिब्बतबाट नुन, ऊन, छिर्पी, च्यांग्रा तथा पशुजन्य वस्तु ल्याएर, बदलामा अन्न, लत्ताकपडा, घरेलु सामान, नुन, सुक्खा फलफूल तथा हस्तकलाका समान लिएर जान्थे।

२. जुम्लाका घोडाहरूको प्राचीन ऐतिहासिक व्यापार पृष्ठभूमि
जुम्लाका घोडा नेपालका सबैभन्दा प्रतिष्ठित, बलिया र धैर्यवान प्रजातिहरूमा मानिन्छन्। इतिहासका विभिन्न ग्रन्थ, मौखिक परम्परा र स्थानीय कथनहरूबाट यसका निम्न पक्षहरू प्रष्ट हुन्छन्:

जुम्लेली घोडा: हिमाली शक्तिसम्पन्न नस्ल
जुम्ला–हुम्ला–डोल्पाका घोडा कडा भौगोलिक क्षेत्रका लागि नै उपयुक्त, शारीरिक रूपमा बलिया, तगडा र उकालो–ओरालो दुवैमा समर्थ मानिन्थे। तिनको प्रयोग यसरी हुन्थ्यो:

• भारी बोक्ने
• दूरी हिँड्ने (ह्याक हिँड्ने)
• सैन्य तथा दरबारमा प्रयोग
• धार्मिक परम्परामा (देउता घोडा, जात्रा)
• व्यापारिक यात्रामा
  तिब्बती तथा कुमाउँका व्यापारीले जुम्लेली घोडालाई विशेष प्राथमिकता दिन्थे। व्यापारिक मूल्य र माग
  तिब्बत–कर्णाली व्यापारमा जुम्लेली घोडाको अत्यधिक माग थियो।
  घोडा बेचेर जुम्लेली व्यापारीहरूले:
• नुन
• ऊन
• कपडा
  लगायतका वस्तु लिने गर्थे।
  कर्णाली क्षेत्रको अर्थतन्त्रकै एक महत्वपूर्ण आधार घोडा व्यापार थियो।

जुम्लादेखि जौलजिबीसम्मको व्यापारिक मार्ग
जुम्लाबाट घोडा चलाएर व्यापारीहरू यस मार्ग हुँदै जौलजिबी मेलामा पुग्थेः
जुम्ला → दानसाँध → सुजुङ → सिमखेत → छाङरु/तातोपानी → मालिङ्ग → दार्चुला → जौलजिबी
यो यात्रा १५–२५ दिनसम्म चल्थ्यो।
जौलजिबी मेलामा घोडाहरू भारतीय व्यापारी, विशेषतः:

• कुमाउँका व्यापारी
• राजपूत तथा पहाडी किसान
• सौका समुदाय
• तिब्बतीव्यापारी
  लाई बेचिन्थ्यो। राज्यको कर प्रणाली र घोडा कर
  नेपालका विभिन्न राज्यकालमा “घोडा महसुल” वा “पशु कर” लगाइन्थ्यो। जुम्लेली व्यापारीले भारततर्फ लैजाने घोडामा कर तिर्नु पर्ने व्यवस्था पनि थियो। यसले राज्य आयमा उल्लेख्य योगदान गरेको थियो।

३. जौलजिबी मेलामा जुम्लेली घोडाको भूमिका
मुख्य व्यापारिक आकर्षण
जौ¬लजिबी मेलाको सबैभन्दा बहुमूल्य व्यापारिक वस्तुमध्ये जुम्लेली घोडा अग्रपंक्तिमा पर्थ्यो।
मेलामा घोडाहरू यसरी प्रदर्शन गरिन्थे:

• घोडा–चाल प्रदर्शन
• दौड र शारीरिक परीक्षण
• नेगोशिएसन (सौदाबाजी)
• समूहगत खरीद

बहुराष्ट्रिय व्यापार
जौलजिबीले नेपाल–भारत–तिब्बत त्रिदेशीय व्यापारलाई जोड्थ्यो। घोडा व्यापारले यी तीन क्षेत्रमा पारस्परिक निर्भरता बनायो।

आर्थिक प्रभाव
घोडा बेचेर जुम्लेली व्यापारीले हात पार्ने धनले:

• जुम्लाका घरधुरीको आर्थिक स्थिति सुधार
• अन्न किन्न
• लत्ताकपडा, नुन–तेल, हातहतियार
• सामाजिक खर्च
  जस्ता क्षेत्रमा सिधै प्रभाव पार्थ्यो।

४. सांस्कृतिक महत्त्व
① यात्रिक गीत–कथा, लोक परम्परा
जुम्लाका व्यापारीहरू घोडा लिएर जौलजिबी जाने र फर्कने यात्रालाई लोक गीत, यात्रिक कथा (Travel Ballad), र मौखिक परम्परामा अमर बनाएका छन्।
उदाहरण:

• कर्णाली भोट मेलाको कथा
• व्यापारी दलका ‘थापाको ह्याक’ सम्बन्धित दन्त्यकथा
• घोडा–व्यापारसँग जोडिएका जात्रा

② समुदायगत सहकार्य
शौका (राङ), तिब्बती हुँण, पहाडी, कर्णाली क्षेत्रका समुदायबीचको वाणिज्यिक सहकार्यले सांस्कृतिक मैत्री मजबुत बनायो।

५. जुम्लेली घोडा व्यापारको क्षय–अवस्था
२०औँ शताब्दीको मध्यतिरबाट व्यापार घट्दै गयो, कारण:

• सडक यातायातको विकास
• तिब्बत–नेपाल व्यापार नियन्त्रण
• सीमाको कडाइ
• आधुनिक लोड–क्यारियर र ट्रकको विकास
• परम्परागत पशुपालनको ह्रास
  तर आज पनि जुम्लेली घोडा विशेष जातको रूपमा मूल्यवान मानिन्छ, विशेषकर:
• जात्रा
• सुरक्षा फोर्स
• घोडा–सवारी पर्यटन
• सांस्कृतिक महोत्सव मा प्रयोग हुन्छ।

अन्तमा,जौलजीवी मेला केवल एउटा स्थानीय पर्व होइन, यो त हिमालयको हजारौँ वर्ष पुरानो व्यापारिक सभ्यताको जीवित संग्रहालय हो। र, जुम्लाको घोडा त्यस व्यापारको मुटु थियो। आज पनि जब मेलामा जुम्ली घोडाहरू लामबद्ध भएर उभिन्छन्, तब तिब्बतको हिउँले ढाकिएका बाटा, नून बोकेका कारभान र जौलजीवीको किनारमा गुञ्जिने घण्टीको आवाज इतिहासबाट बोलिरहेको सुनिन्छ।
यो व्यापारिक इतिहास आज लगभग लोप भएको छ, तर जौलजीवी मेला र जुम्ली घोडाको गाथा हिमालय क्षेत्रको सांस्कृतिक–आर्थिक धरोहरका रूपमा सधैँ जीवित रहनेछ।जौलजिबी मेला र जुम्लेली घोडाको व्यापार हिमाली सभ्यता, संस्कृतिको बहुआयामिक समृद्धि र आर्थिक जीवन्तताको धरोहर हुन्।यो व्यापार केवल वस्तु विनिमय मात्र होइन, पर्वतीय समुदायहरूलाई जोड्ने ऐतिहासिक संस्कार, सांस्कृतिक सेतु र पीढीदरपीढी बगिरहेको हिमाली पहिचानको प्रतीक हो।