चीनले नेपाललाई आफ्नो सीमा र भारतीय उपमहादेशबीचको महत्त्वपूर्ण रणनीतिक अग्रभूमिको रूपमा लिएको छ। यस भौगोलिक महत्त्वले नेपाल प्रति चीनका कदमहरूलाई आकार दिएको छ, विगतमा प्रत्यक्ष भूभाग कब्जाबाट हालैका ूबेल्ट ओण्ड रोड इनिसिएटीभू जस्ता अर्थमैत्री कदममार्फत सूक्ष्म शक्ति विस्तार गर्दै आएको छ।
ऐतिहासिक क्षेत्र अधिग्रहण
गोरखाली सामन्त राज्यले १८औं शताब्दीमा पश्चिमी तिब्बतको ठूलो भूभाग नियन्त्रण गरेको थियो। तर, १७९२को चिनियाँ(नेपाली युद्धपछि नेपालले ल्हासा, छाङ र ङारी क्षेत्रहरुमाथिको आफ्नो दाबी त्यागेर चीनलाई सुम्पनुपर्यो। यो थियो चीनसँग भूमि गुम्नेपहिलो घटना।
१९५०को तिब्बत आक्रमणपछि चीनले नेपालको पूर्व भूभागमाथिको नियन्त्रण कडा बनायो। हरिरुद र केरुङ क्षेत्रलगायतका थुप्रै स्थानहरु चीनको अधिकारमा पुगे। १९६२को चिनियाँ(भारतीय युद्धमा चीनले नेपालले दाबी गरेको अरु हिमाली क्षेत्रहरु पनि कब्जा गर्यो।
बेल्ट अण्ड रोड प्रस्ताव
हालैका दशकहरूमा चीनले सम्बन्धित देशहरुमा स्वाधिपत्य बढाउनका लागि नयाँ शैलीको आर्थिक रणनीति अवलम्बन गरेको छ। ूबेल्ट अण्ड रोड इनिसिएटिभू ९द्यच्क्ष्० यसरी नै चीनको भ्रातृत्व र सहकार्यको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो।
भू(स्थैतिक रूपले विच्छिन्न नेपालको लागि द्यच्क्ष् ले धेरै अवसरहरु र चुनौतीहरु ल्याएको छ। यस परियोजनामार्फत चीनले बाटोघाटो, विमानस्थल, सुरुङ र जलविद्युत्मा रकम लगानी गरिरहेको छ। तर यसले नेपाललाई बहुमूल्य ऋणअन्तर्गत पनि पार्न सक्छ। चीनका यस्ता योजना नेपाललाई आर्थिक संकटमा थर्न सक्ने आशंका पनि छ।
बद्लिँदो अवस्था
विगतमा भूमि कब्जा गरेको चीनले नेपालमाथि अहिले अर्थमैत्री उपागम रोजेको छ। यसमार्फत चीनले नेपाललाई आर्थिक समृद्धि र भौतिक सुविधाको प्रलोभन देखाउँदै प्रभाव बढाउन चाहन्छ।
तर चीनको मूल रणनीति नबदलेको आशंका पनि छ। यसमार्फत् चीनले भारतीय प्रभावमुक्त हिमाली क्षेत्र कायम राख्न र नेपाल एकलौटी आफ्नो प्रभावक्षेत्रमा ल्याउन चाहेको हुनसक्छ। भूमि वा ऋणको बोझकै रूपमा नेपालले चीनअगाडि आफ्नो स्वधिनता गुमाउनु नपरोस्।
चीनको यो अर्थमैत्री रणनीतिबारे सतर्क रहनु नेपालको लागि छुट्टै चुनौतीपूर्ण अवस्था हो। आर्थिक अवसर र स्वाधिनता जोगाउने कोसिसमा नेपालले कुनैपनि विदेशी शक्तिको फन्दामा पर्नुहुँदैन।
